دروس معرفت نفس

معرفی کتاب

کتاب دروس معرفت نفس نوشته استاد علامه حسن‌زاده آملی، به زبان فارسی و در موضوع شناخت نفس ناطقه انسانی است.

شیوه استاد حسن‌زاده آملی چنین بود که هرگاه حوزه علمیه تهران یا قم تعطیل می‌شد، به آمل بازمی‌گشت و در آنجا مجالس درس و بحث را برای شاگردان و علاقه‌مندان برپا می‌کرد. کتاب دروس معرفت نفس یادگار همان جلسات ارزشمند است که طی پنج سال در شهر آمل تدریس شد و آغاز آن به سال ۱۳۵۳ هجری شمسی بازمی‌گردد.

ساختار کتاب

این اثر مشتمل بر 153 درس است و مباحث آن بر 76 اصل بنیادین استوار شده است.

گزارش اجمالی محتوا

در این کتاب، مباحث معرفت نفس به صورت مرحله‌به‌مرحله و بر اساس مبانی حکمت اسلامی تبیین شده است. مهم‌ترین محورهای آن عبارت‌اند از:

حقیقت وجود

• وجود، عین واقعیت است و همه موجودات از وجود بهره‌مندند.
• میان وجود و عدم هیچ واسطه‌ای وجود ندارد.
• موجودات عالم هستی دارای پیوستگی و نظام هدفمند هستند.
• پاسخ حکمای اسلامی، به‌ویژه ابن‌سینا، به دیدگاه سوفسطائیان درباره انکار واقعیت بیان شده است.

حرکت و تکامل موجودات

در این بخش، حقیقت حرکت و مراتب کمال موجودات بررسی می‌شود.

از جمله مباحث مطرح شده:

• حرکت تنها در موجودی معنا دارد که فاقد کمالی باشد.
• موجود کامل مطلق، حرکت‌پذیر نیست.
• همه موجودات متحرک دارای مراتب مختلف کمال‌اند.
• سلسله موجودات باید به موجودی منتهی شود که غایت همه کمالات باشد.

حقیقت نفس انسان

از مهم‌ترین مباحث کتاب، اثبات استقلال نفس از بدن است.

در این قسمت بیان می‌شود که:

• انسان حقیقتی فراتر از بدن مادی است.
• ابن‌سینا با دلایل تجربی و فلسفی، مجرد بودن نفس را اثبات می‌کند.
• تمام شئون و آثار بدن، از نفس انسان صادر می‌شود.
• انسان با وجود تغییرات بدن، دارای هویتی واحد و ثابت است.

نام‌های نفس

در آثار حکما، حقیقت واحد انسان با نام‌های گوناگونی شناخته شده است؛ از جمله:

• نفس
• نفس ناطقه
• روح
• عقل
• قوه عاقله
• قوه ممیزه
• روان
• جان
• دل
• جام جهان‌نما
• طوطی

با این حال، مشهورترین اصطلاحات در میان حکما همان پنج عنوان نخست است.

نسبت نفس و بدن

کتاب توضیح می‌دهد که:

• بدن مرتبه نازله نفس است.
• نفس در بدن تصرف می‌کند و آثار وجودی خود را در آن ظاهر می‌سازد.
• بدن ابزار ظهور حقیقت انسان است، نه حقیقت او.

شئون و قوای نفس

علامه حسن‌زاده نفس ناطقه را به درختی تشبیه می‌کند که همه قوا، شاخه‌های آن هستند.

در این بخش مباحثی مانند:

• قوه خیال
• قوه عاقله
• قوه مصوره
• حرکت فکری
• مراتب ادراک

به تفصیل بررسی می‌شود.

علم و ادراک

از مباحث مهم این بخش:

• ظرف علم با افزایش علم گسترده‌تر می‌شود.
• میان علم و ظرف علم سنخیت وجود دارد.
• صور علمی مجرد از ماده‌اند.
• حقیقت ادراک، فراتر از ابزارهای مادی است.

خیال، رؤیا و عالم مثال

در این قسمت، مباحث ارزشمندی درباره عالم رؤیا مطرح می‌شود؛ از جمله:

• تجرد برزخی قوه خیال
• حقیقت رؤیا
• ابدان مثالی
• آگاهی نفس در خواب و بیداری
• نقش قوه متخیله در ادراک

سعادت و کمال انسان

کتاب سعادت حقیقی را در کمال یافتن نفس می‌داند؛ به گونه‌ای که:

• نفس از وابستگی به ماده بی‌نیاز گردد.
• در شمار موجودات مجرد قرار گیرد.
• بقای ابدی پیدا کند.

مرگ از دیدگاه حکمت اسلامی

در این اثر، مرگ پایان انسان معرفی نمی‌شود، بلکه:

• مرگ تنها قطع تعلق نفس از بدن است.
• روح انسان پس از نابودی بدن باقی می‌ماند.
• حقیقت انسان هرگز نابود نمی‌شود.

حقیقت علم

از دیدگاه کتاب:

• همه ادراکات حقیقی در صقع نفس تحقق می‌یابد.
• آنچه انسان درک می‌کند، ابتدا در نفس او حاضر می‌شود.
• اسناد افعال به بدن، اسنادی مجازی است و فاعل حقیقی، نفس انسان است.

حدوث و بقای نفس

یکی از مهم‌ترین مباحث کتاب، نظریه مشهور حکمای الهی است که بر اساس آن:

نفس در حدوث، جسمانی و در بقا، روحانی است.

عقل؛ ناظم عالم

در پایان، کتاب به جایگاه عقل در نظام هستی می‌پردازد و بیان می‌کند که:

• عقل ناظم همه عالم است.
• علت پیدایش موجودات و غایت حرکت آنهاست.
• فعلیت محض، عین حیات، علم و قدرت است.

مباحث برجسته کتاب

از مهم‌ترین موضوعاتی که در این اثر مورد بررسی قرار گرفته است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• حقیقت وجود
• معرفت نفس
• تجرد نفس
• نسبت نفس و بدن
• حرکت و کمال
• حقیقت علم
• خیال و رؤیا
• مرگ و بقای روح
• عقل و نظام هستی
• سعادت انسان
• مراتب ادراک
• هویت حقیقی انسان
• عالم مثال
• حرکت جوهری
• رابطه ماده و نفس

دروس معرفت نفس-معرفت نفس ناطقه انسانی-قطب قاطبه معارف ذوقیه ،و محور جمیع مسائل علوم عقلیه و نقلیه ،و اساس همه خیرات و سعادات است.و به بیان مولی امیر المومنین علی علیه السلام:معرفت النفس انفع المعارف.معرفت نفس همان روانشناسی و خودشناسی است که اقرب طرق به ماورای طبیعت ،و صراط مستقیم خداشناسی است.

این جدول اگر درست تصفیه و لای روبی شود مجرای آب حیات و مجلای ذات و صفات می گردد.

این دفتر شایستگی لوح محفوظ شدن کلمات نوریه شجون حقائق اسماء و شئون رقائق ظلیه آنها را داراست.

سیر انفسی غایت آن معرفت شهودی است که لم اعبد ربا لم اره ،و سیر آفاقی نهایت آن معرفت فکری که اولئک ینادون من مکان بعید. انسان کاری مهمتر از خودسازی ندارد ، و آن مبتنی بر خودشناسی است.

این صد و پنجاه و سه درس در سیر مراحل ابتدائی معرفت نفس است. مرجو از خداوند سبحان اینکه توفیق ادامه و تکمیل آنرا مرحمت بفرماید. امید است که این دروس نفوس مستعده را معدی برای اعتلای به معارج عالیه معرفت نفس انسانی ، و ممدی در راه ارتقای به ندارج سامیه منزلت قرب رحمانی گردد.